Butlan nedir?
Butlan, hukuki işlemin geçerlilik şartlarında bulunan sakatlık nedeniyle hukuk düzenince hüküm doğurmasının engellenmesidir. Türk hukukunda özellikle sözleşmeler, evlenme, şirket kararları, genel kurul kararları, dernek ve siyasi parti süreçleri gibi alanlarda karşımıza çıkar.
En kısa tanımıyla butlan, kurulmuş görünen bir hukuki işlemin geçerlilik şartlarındaki ağır sakatlık nedeniyle beklenen hukuki sonucu doğuramamasıdır.
Kavramın hukuki yeri
Hukuki işlemler bakımından hükümsüzlük tek tip değildir. Bir işlem hiç kurulmamış olabilir, kurulmuş fakat kesin hükümsüz olabilir, yalnızca korunmak istenen kişi tarafından iptal ettirilebilir veya bazı hükümleri yazılmamış sayılabilir. Bu nedenle “butlan” kelimesi çoğu zaman “geçersizlik” anlamında kullanılsa da teknik olarak hangi hükümsüzlük türünden söz edildiği ayrıca belirlenmelidir.
Butlan türleri
- Mutlak butlan: Kesin hükümsüzlüktür. Ağır geçerlilik sakatlığı vardır; hâkim tarafından re’sen dikkate alınabilir.
- Nispi butlan: İptal edilebilirlik olarak da açıklanır. İşlem baştan tamamen etkisiz değildir; korunmak istenen tarafın iradesi önemlidir.
- Kısmi butlan: İşlemin yalnızca bazı hükümleri geçersiz olabilir; kalan kısmın ayakta tutulup tutulamayacağı işlem iradesine ve kanuna göre değerlendirilir.
Butlanın sonucu nedir?
Butlan yaptırımı uygulandığında hukuki işlem, beklenen geçerli sonucu doğurmaz. Mutlak butlanda bu sonuç kural olarak baştan itibaren doğar. Tarafların sonradan onayı, ağır sakatlığı her zaman iyileştirmez. Nispi butlanda ise işlemin iptal edilip edilmeyeceği çoğu zaman hak sahibinin davranışına bağlıdır.
| Kavram | Teknik anlam | Tipik sonuç |
|---|---|---|
| Yokluk | Kurucu unsur eksikliği | İşlem hukuk dünyasında hiç doğmamış kabul edilir |
| Mutlak butlan | Kesin geçerlilik şartı eksikliği | İşlem baştan itibaren kesin hükümsüzdür |
| Nispi butlan | Korunan taraf lehine iptal edilebilirlik | Hak sahibi iptal ederse işlem etkisizleşir |
| Kısmi butlan | İşlemin bazı hükümlerinin geçersizliği | Kalan bölüm şartlara göre ayakta kalabilir |
Örneklerle butlan
Hukuka veya ahlaka aykırı amaç taşıyan bir sözleşme, konusu imkânsız olan bir borç ilişkisi, kanunun emredici hükmüne aykırı kurulan bir işlem veya şekil şartı geçerlilik şartı olarak öngörüldüğü hâlde buna uyulmadan yapılan işlem butlan tartışmasına konu olabilir. Somut olayda hangi yaptırımın uygulanacağı kanunun ilgili hükmüne, işlemin niteliğine ve sakatlığın ağırlığına göre belirlenir.